Mindfulness dag 30 - Leven met wat blijft
WEEK 6 | BLIJVEN
Mindfulness dag 30 | Vrijdag – Leven met wat blijft
“Een aandoening die ons overkomt, houdt op ons te overkomen zodra wij er een heldere en duidelijke voorstelling van vormen.”
— Baruch de Spinoza, Ethica, deel V, propositie 3 (1677)
Deze week heb je een gebied betreden dat de meeste mensen liever links laten liggen: dat van pijn en ongemak dat niet zomaar weggaat. En wat begon als een ongemakkelijk onderwerp is langzaamaan iets anders geworden. Van Jon Kabat-Zinn, heb je geleerd dat er in een lichaam met pijn altijd ook iets is dat gewoon werkt. Je hebt ook geleerd een pijl van een pijl te onderscheiden. Daarna heb je het lastigste van alles geoefend: erbij blijven in plaats van te vluchten. Gisteren ben je te weten gekomen dat de stoïcijnen bijna tweeduizend jaar geleden al exact hetzelfde hadden opgemerkt als moderne boeddhisten vandaag de dag doen. Zo ben je stap voor stap naar een vraag toe gegroeid die maandag nog erg groot leek.
Die vraag is deze. Wat doe je met iets dat blijft? Niet: hoe kom je ervan af; dat hebben we reeds losgelaten. Maar: hoe leef je je leven terwijl het ongemak er nog is? Vandaag, op de laatste dag, geven we daar een antwoord op. En we krijgen er gezelschap bij van iemand die geometrisch dacht maar uit eigen ervaring wist wat pijn was: een Hollandse filosoof uit de zeventiende eeuw, Baruch de Spinoza.
Doelstellingen van vandaag
Na vandaag:
- Begrijp je waarom iets beter te dragen wordt zonder dat de pijn afneemt
- Ken je Spinoza’s formulering van het onderscheid dat de hele week is teruggekeerd
- Heb je in een meditatie gemerkt wat er in je verhouding tot ongemak is verschoven
A. Het wachten op minder
Bijna iedereen die met aanhoudende pijn of ongemak leeft, kent één gedachte. Dat het maar minder mag worden. Als ik me maar weer gewoon kon voelen. Als deze klacht maar zou wegtrekken, dan zou ik mijn leven weer terug hebben. Dat is een heel redelijke gedachte. Wie wil er nu pijn? Niemand. Iedereen wil dat de pijn minder wordt.
Maar er zit iets in deze gedachte waardoor je je leven op een vreemde manier uitstelt. Zolang je wacht tot de pijn minder is, ben je niet hier. Je bent in een toekomst die misschien komt, maar misschien ook niet, en in afwachting daarvan houd je je eigen leven een beetje in de wachtkamer. Ik zal weer gaan wandelen als deze pijn weg is. Ik zal weer mensen uitnodigen als ik me beter voel. Ik zal weer beginnen aan dat project als deze vermoeidheid voorbij is. En zo gaan er soms jaren voorbij waarin je leven wacht op iets wat nooit precies komt zoals je had gehoopt.
Wat deze afgelopen week je heeft laten zien, vanuit drie verschillende tradities, is dat er een andere weg is. Niet wachten tot het minder wordt. Wel iets veranderen aan hoe je je tot het ongemak verhoudt. En dan blijkt er iets opmerkelijks aan de hand te zijn: precies hetzelfde ongemak kan veel zwaarder wegen of veel lichter wegen, zonder dat er aan zijn lichamelijke werkelijkheid iets verandert. Dat hangt af van of je vecht of niet, of je vlucht of niet, of je het samenklontert tot één blok of er onderscheid in maakt.
Vandaag, op de laatste dag van deze week, krijgt deze ontdekking een vierde stem. Een Hollandse filosoof uit een eenvoudig huis in Den Haag, drieënhalve eeuw geleden, zei iets wat het samenvatten waard is.
B. De lensslijper in Den Haag
Baruch de Spinoza werd geboren in 1632 in Amsterdam, in een familie van Portugese joden die enkele decennia eerder voor de Spaanse inquisitie waren gevlucht. Hij groeide op in een levendige gemeenschap, kreeg een grondige joodse opleiding en leek bestemd voor een leven als rabbijn of koopman. Tot het moment dat hij op een andere manier begon te denken, een manier waarvan zijn gemeenschap niet gediend was. Op zijn drieëntwintigste, in 1656, werd hij door zijn eigen synagoge met cherem — een formele banvloek — verstoten. Zijn naam mocht niet meer genoemd worden. Zijn familie mocht niet meer met hem spreken. Hij was alleen.
Wat doet een man dan? Sommigen zouden bitter worden. Sommigen zouden vechten. Spinoza deed iets eigenaardigs, hij verhuisde naar Rijnsburg, vond een rustige kamer, en ging zijn brood verdienen met het slijpen van lenzen voor telescopen en microscopen. Fijnmechanisch werk dat geduld vroeg en weinig opbracht. In zijn vrije uren schreef hij. Aan een boek dat hij Ethica zou noemen, en dat de hele wereld op een radicaal nieuwe manier zou proberen te begrijpen — geometrisch, stap voor stap, met definities, axioma’s en stellingen, alsof de menselijke geest een tak van de wiskunde was.
Hij leefde sober. Hij sloeg leerstoelen aan universiteiten af omdat hij zijn vrijheid van denken belangrijker vond dan een vast salaris. Hij verhuisde van Rijnsburg naar Voorburg, en uiteindelijk naar Den Haag, waar hij in een eenvoudig achterkamertje aan zijn boek werkte. En hij had iets dat hij dag in dag uit voelde: longklachten. Of het nu kwam van de glasdamp van zijn lenzen, zoals lange tijd werd gedacht of van de tuberculose die hij waarschijnlijk al jong had opgelopen — hij hoestte, hij raakte buiten adem, hij wist wat lichamelijk lijden was. In 1677, op vierenveertigjarige leeftijd, stierf hij. Zijn Ethica werd nog dat jaar postuum uitgegeven, door vrienden die het manuscript hadden bewaard.
In deel V van die Ethica, propositie 3, staat een zin die op het eerste gezicht koel en abstract klinkt, en bij nader inzien precies de kern raakt van wat we deze week hebben onderzocht. ‘Affectus, qui passio est, desinit esse passio, simulatque ejus claram et distinctam formamus ideam’. Een aandoening die ons overkomt, houdt op ons te overkomen zodra wij er een heldere en duidelijke voorstelling van vormen.
Spinoza gebruikt een onderscheid dat in zijn filosofie centraal staat. Aan de ene kant zijn er dingen die ons overkomen: affecten, passies, gevoelens, sensaties die ons overvallen. Aan de andere kant zijn er dingen die we zelf doen: handelingen die uit ons eigen begrip voortkomen. Het verschil tussen die twee zit niet zozeer in wat er gebeurt; het zit in hoe we ertegenover staan. Zolang we iets ondergaan zonder het te begrijpen, zijn we lijdend voorwerp. Op het moment dat we werkelijk zien wat er aan de hand is — helder, in zijn structuur, in zijn samenhang — verandert er iets. We zijn niet langer slechts ontvanger. We worden zelf actief, zelfs ten opzichte van wat ons overkomt.
Dit is geen kwestie van positief denken. Het kennen van iets verandert wat het met je doet. Door begrip van de zaak.
C. Wat je leert dragen
Hier komt alles van deze week samen. Wat is er nu eigenlijk beter te dragen geworden voor wie deze beoefening volhoudt?
Niet de pijn zelf, in de meeste gevallen. Wie chronische rugpijn heeft op maandag, heeft op vrijdag waarschijnlijk nog steeds rugpijn. Wie ’s avonds een zware nek voelt, voelt het de week erna ook nog. Het is mooi als pijn afneemt — soms gebeurt dat zelfs een beetje door rust en aandacht — maar dat is niet de winst van wat je deze week hebt geleerd.
De winst is dit: wat wegvalt, is de tweede pijl. Wat wegvalt, is het bouwwerk van oordelen, angsten, verwachtingen, verzet en hoop dat we onbewust om de pijn heen hebben gebouwd. Dit is oneerlijk. Het wordt nooit beter. Waarom ik. Het mag er niet zijn. Het moet weg voordat ik weer kan gaan leven. Al die gedachten — sommige luid, sommige zacht, sommige zelfs niet eens als gedachten herkenbaar maar meer als een stemming, een houding, een gevoel — vormden samen het zwaarste deel van wat je hebt gedragen. Niet de pijn. Het bouwwerk eromheen.
Wanneer dat bouwwerk begint te slinken, gebeurt er iets verrassends. Je hebt nog steeds rugpijn, maar je hoeft de rugpijn niet meer op te lossen voor je kunt gaan leven. Je hebt nog steeds vermoeidheid, maar je hoeft niet meer te wachten tot ze weg is. Je leeft je leven, met deze dingen erbij, in plaats van eromheen. Spinoza zou zeggen: je hebt het ongemak werkelijk gekend, en daarmee is het opgehouden iets te zijn dat je alleen maar ondergaat.
Dat is wat het betekent dat iets beter te dragen wordt. Niet: lichter geworden. Wel: niet langer iets dat opgelost moet worden voordat je leven kan beginnen. De pijn zit in je leven, en je leven gaat door. Dat is een andere manier van het bewonen van je eigen lichaam. Het is precies wat Kabat-Zinn aan zijn eerste cursisten beloofde, en het is wat de boeddhistische, stoïsche en Hollandse (Spinoza) traditie alle drie op hun eigen manier hebben proberen te zeggen.
En er is nog iets. Wanneer je dit eenmaal in je hebt zien werken — al was het maar één keer, in één meditatie, met één klein ongemak — verandert iets in je vertrouwen. Je weet voortaan dat het kan. Dat je niet ten prooi hoeft te zijn aan elk klein ongemak dat zich aandient. Dat je een vaardigheid hebt die je kunt aanspreken. Niet altijd perfect. Niet altijd direct. Maar het kán. En dat weten, dat kennen-uit-eigen-ervaring, is misschien wel het kostbaarste wat deze afgelopen week je kan geven.
D. Oefening – Zitmeditatie om alles samen te brengen
De oefening van vandaag heeft een specifiek doel: in één zitmeditatie voelen wat we de hele week hebben geoefend. Dus geen nieuwe techniek vandaag, maar een synthese.
Deel 1 – Twaalf minuten meditatie
Zoek een rustige plek. Ga zitten zoals je inmiddels gewend bent: voeten op de grond, rug recht maar niet stug, handen in rust. Sluit je ogen of laat ze half open. Zet een timer op twaalf minuten.
Begin met drie ademhalingen om aan te komen.
De meditatie van vandaag heeft drie delen, die alles van deze week damen brengen.
De eerste drie minuten — wat werkt er nog?
Ga met je aandacht door je lichaam, zoals je dat op maandag hebt geoefend. Niet op zoek naar wat eraan scheelt, maar juist op zoek naar wat zijn werk naar behoren doet. De adem die nog altijd gaat. Het hart dat klopt. De handen die kunnen voelen. De warmte ergens in je borst. Bij elk gebied dezelfde vraag: wat werkt hier? Drie minuten lang.
De volgende drie minuten — feit en oordeel
Roep iets op wat deze week jouw aandacht vroeg. Een ongemak. Een zorg. Een irritatie. En kijk, zoals je gisteren met Epictetus hebt onderzocht: wat is het feit? Wat is mijn oordeel? Laat het oordeel niet weg, zie het gewoon voor wat het is, een gedachte die je hebt, geen werkelijkheid. Voel hoe verschillend het feit en het oordeel in je lichaam aanvoelen. Drie minuten lang.
De laatste zes minuten — blijven
Laat het ontleden los. Laat het denken los. Blijf gewoon bij wat er nu in je is. Of het nu ongemak is of rust of iets ertussenin. Adem rustig in en uit. Bij elke uitademing fluister je jezelf dit woord in: blijven. Niet om iets te bereiken. Niet om iets weg te halen. Gewoon om hier en nu te zijn met wat er is.
Wanneer de timer afgaat blijf dan nog een halve minuut zitten. Adem rustig in en uit. Open dan je ogen.
Deel 2 – Vijf minuten schrijven
Pak pen en papier en beantwoord deze twee vragen:
- Wat is er deze week veranderd in jouw verhouding tot ongemak? Het gaat hierbij niet om iets algemeens, maar om een verschuiving die je in jezelf hebt voelen gebeuren, hoe klein ook.
- Welke van de vijf stemmen van deze week — Kabat-Zinn, de Boeddha, Pema Chödrön, Epictetus of Spinoza — sprak je het meeste aan, en waarom?
Eén zin meenemen
Neem deze zin van Spinoza mee het weekend in:
Wat je werkelijk kent, onderga je niet meer alleen maar.
Het is een vrije vertaling, in eenvoudige woorden, van zijn propositie 3. Als je dit weekend iets ongemakkelijks tegenkomt — vermoeidheid, irritatie, spanning — probeer dan niet meteen te denken aan hoe je het weg krijgt. Probeer eerst echt te zien wat het is. Misschien gebeurt er iets.
E. Afsluiting
We sluiten deze week af en het is goed om even stil te staan bij wat hier is gebeurd. Je hebt vijf dagen lang gewerkt met iets waar de meeste mensen liever van weg blijven: ongemak dat niet zomaar verdwijnt. Je hebt geluisterd naar een moleculair bioloog die mindfulness ontwikkelde in de jaren 70. Naar een leerrede uit het oude India over twee pijlen. Naar een Amerikaanse boeddhistische non die alles verloor en daar woorden voor vond. Naar een Griekse filosoof die kreupel was en de helderste zin schreef die de westerse filosofie ooit over deze materie heeft opgeleverd. En vandaag heb je geluisterd naar een Hollandse lensslijper die met geometrische precisie hetzelfde inzicht in een andere vorm goot.
Dat is geen toeval. Het is een ervaring die door eeuwen heen, in elke traditie waarin mensen serieus naar hun eigen lijden hebben gekeken, opnieuw is geformuleerd. En jij hebt er deze week zelf, in je eigen lichaam, een glimp van opgevangen.
Volgende week gaat onze cursus weer verder. Tot nu toe was de toon vaak die van een onderzoeker — kijken, onderscheiden, zien wat er is. Volgende week komt er iets bij wat in het werk van deze week soms onder de oppervlakte heeft meegelopen maar nog niet expliciet is benoemd: mildheid. De zachtheid waarmee je dit alles doet. Want zonder mildheid wordt blijven erg moeilijk en wordt zien afstandelijk. Mildheid is de grond waarop al deze beoefening rust. Voor nu — geniet van je weekend.
Drie suggesties voor het weekend
- Doe eens een ochtendmeditatie van tien minuten waarin je gewoon aanwezig bent bij wat er op dat moment in je lichaam aanwezig is dat ongemakkelijk voelt. Geen techniek en geen analyse, alleen maar erbij zijn, drie ademhalingen lang per moment.
- Als iets je heeft geraakt in deze afgelopen week — een opmerking, een nieuwsbericht, iets in je werk — vraag je dan eens af: welke pijl voel ik nu? De eerste, de tweede, of allebei? Probeer ze even uit elkaar te houden zonder ze meteen te willen veranderen.
- Ga eens zitten en spreek in jezelf een zin uit gericht aan jezelf, iets dat je vaak voor anderen wenst maar zelden voor jezelf. Ik wens je rust. Ik wens je vrede. Ik wens je dat je het kunt dragen. Voel wat dat doet.
Mindfulness cursus
Onze mindfulness cursus helpt je om werkelijk aanwezig te zijn in je eigen leven.
Je krijgt elke werkdag een link naar een lespagina met theorie en een korte, ervaringsgerichte oefening. Je kunt alle 60 lessen geheel zelfstandig tot je nemen.
Voor een overzicht van de hele cursus klik je op onderstaande button.