Mindfulness dag 36 - Alles verandert

WEEK 8 | VERGANKELIJKHEID

Mindfulness dag 36 | Maandag – Alles verandert

“Alle samengestelde dingen zijn vergankelijk. Wie dit met wijsheid ziet, keert zich af van het lijden.”
— Dhammapada, vers 277

 

Vorige week heb je geoefend met mildheid. Je hebt gemerkt dat je die zachtheid niet eerst hoeft te verdienen, dat ze de zachte en stevige grond onder je bestaan is en niet een soort van beloning. Je hebt metta leren kennen, een rijtje eenvoudige affirmaties die je voor jezelf kunt herhalen. Met Kristin Neff heb je een mogelijke misstap voor jezelf onderzocht. Je hebt je innerlijke criticus in de ogen gekeken en met Simone Weil heb je ontdekt dat al die mildheid in de kern eigenlijk maar één ding is: aandacht. De zeldzaamste en meest vrijgevige die er is, en een die je ook aan jezelf mag geven.

En aan het eind van vorige week viel je ook nog iets op. Zodra je dit ene moment werkelijk aandacht geeft, blijkt het ook al bezig om weg te gaan. De thee in je kop koelt af terwijl je hem drinkt. Een moment laat zich niet vasthouden, hoe graag je ook wilt, het schuift onder je handen door. Deze week bekijken we dit fenomeen. Het gegeven dat alles verandert, dat niets ooit blijft. En we kijken naar wat dat met je doet.

Doelstellingen van vandaag

Na vandaag:

  • Begrijp je waarom je een moment juist scherper ziet zodra je weet dat het voorbijgaat
  • Ken je de gedachte (uit de oudste boeddhistische verzen) dat alles wat uit delen bestaat ook weer uiteenvalt.
  • Heb je in een meditatie onderzocht hoe je adem, je gedachten en de geluiden om je heen voortdurend opkomen en weer oplossen

A. De avond die al afloopt

Je hebt een gezellige avond. Niets bijzonders, een paar vrienden aan tafel, het eten is op, de wijn nog niet. Iemand vertelt iets en de hele tafel ligt in een deuk. En dan kan het zo zijn dat er een gedachte door je hoofd schiet: straks is dit voorbij. Heel even knijpt er iets in je lichaam samen, een lichte pijn waar je geen naam voor hebt, en dan lach je weer mee.

We zijn geneigd zo’n gedachte weg te wuiven, als een spelbreker. Maar bedenk eens wat er door die gedachte met je gebeurde. Heel even zag je de situatie aan de tafel voor wat ze echt was: deze mensen, dit licht, dit ogenblik, dat komt niet zomaar terug. Juist omdat je wist dat dit niet blijvend zou zijn, zag je het ineens heel scherp.

En zo is het met vrijwel alles. De kinderen die laatst nog bij je op schoot pasten, kijken je nu over de schouder mee. Je eigen gezicht in de etalageruit is een stuk ouder dan dat je je van binnen voelt. Niets staat stil — je lichaam niet, je stemming niet, de mensen om je heen niet. Alles is altijd onderweg, de hele tijd, ook nu je dit leest.

Meestal merken we het pas als het pijn doet, als iets ophoudt waarvan we hadden gewild dat het bleef. Dan ligt de conclusie voor de hand: verandering is de vijand, en het leven zou fijner zijn als je de goede dingen kon vasthouden. Maar dat is een denkfout. Het is niet de verandering die ons pijn doet, maar ons verlangen dat dit ene moment zou moeten blijven bestaan. Dat verlangen valt immers nooit te vervullen, want geen enkel moment blijft bestaan. Alles is veranderlijk.

Het staat al in de oudste boeddhistische verzen, opmerkelijk helder. Daar kijken we nu naar.

B. De verzen die van mond tot mond gingen

Tweeënhalfduizend jaar geleden trok er in het noorden van India een leraar rond die we nu de Boeddha noemen. Hij schreef niets op. Wat hij zei werd onthouden, woord voor woord, en doorgegeven van mens tot mens. Monniken die hele reeksen verzen uit het hoofd leerden en ze hardop opzegden, generatie na generatie, eeuwenlang, voordat iemand ze op schrift stelde. Een van de oudste verzamelingen die zo bewaard zijn gebleven heet de Dhammapada, wat zoiets betekent als ‘de weg van de waarheid’. Een verzameling van korte, kernachtige verzen.

Vers 277 is er een van. Alle samengestelde dingen zijn vergankelijk — anicca, in de taal van die verzen: niets blijft zoals het is. Met samengesteld wordt alles bedoeld wat uit delen bestaat, en dat is, als je erover nadenkt, zo ongeveer alles. Een zandkasteel bestaat uit zandkorrels en valt weer uiteen. Een golf is even water-in-beweging en dan niet meer. Maar ook een vriendschap bestaat uit ontmoetingen, gesprekken, jaren lang, en ook die houdt niet vanzelf stand. Je eigen lichaam is opgebouwd uit cellen die voortdurend komen en gaan; het is, letterlijk, elke dag een beetje een ander lichaam dan gisteren. Wat uit delen is gemaakt, gaat ooit weer uit elkaar.

In de tweede helft van het vers komt de wending. Wie dit alles met wijsheid ziet, keert zich af van het lijden. Let op wat hier niet staat. Er staat niet dat je de vergankelijkheid moet tegenhouden, en evenmin dat je niet meer van dingen mag houden omdat ze toch voorbijgaan. Er staat dat je je van het lijden afkeert zodra je dit werkelijk ziet. Met wijsheid, dus zonder weg te kijken en zonder te wanhopen. Het verzet tegen hoe het is valt dan weg. En daarmee een groot deel van het lijden.

De mensen die deze verzen doorgaven zagen vergankelijkheid als de eerste van een paar dingen die je onder ogen moet zien. Wie eenmaal doorheeft dat niets blijft, gaat vanzelf anders kijken naar wat hij vasthoudt, en naar wie hij is. Dat bekijken we de komende dagen. Vandaag is het genoeg om dit te laten bezinken: alles wat je waardevol vindt beweegt en gaat voorbij. En er is geen enkele reden om daar somber van te worden.

C. Het gevecht dat niemand wint

Je voert dat gevecht vaker dan je denkt, en bijna altijd zonder het te merken. Je wilt dat een fijne periode blijft duren en baalt als ze omslaat. Je wilt dat mensen blijven zoals ze waren en bent teleurgesteld als ze veranderen. Je wilt ’s ochtends het humeur vasthouden waarmee je wakker werd, en als het tegen de middag wegzakt, voelt dat als een verlies. Stuk voor stuk kleine versies van dezelfde hoop: dat dit, alsjeblieft, mag blijven.

En elke keer verlies je, want de inzet is onmogelijk. Je kunt een moment niet vasthouden, net zomin als je water in je vuist kunt houden. Hoe steviger je knijpt, hoe sneller het tussen je vingers door loopt.

Probeer vandaag eens iets anders. Kies een moment waarvan je merkt dat je het wilt rekken: de laatste slok koffie, de warmte van je bed voor je opstaat, een gesprek dat lekker loopt. En laat het, terwijl het er is, gewoon voorbijgaan. Houd het niet vast en schuif het ook niet weg. Kijk wat er gebeurt als je het zijn gang laat gaan.

Wat de meeste mensen dan merken is verrassend. Maar je hoeft het niet van mij aan te nemen; je kunt het vanmiddag zelf nagaan. Juist doordat je iets laat gaan, ga je het beter zien. De smaak van die laatste slok, de stilte na het gesprek. Want zolang je denkt dat er oneindig veel van iets is, kijk je er nauwelijks naar. Pas als je weet dat het opraakt, ga je werkelijk kijken. En dan blijken de dingen kostbaar, juist omdat ze voorbijgaan.

D. Oefening – Zitten met wat komt en gaat

De oefening van vandaag heeft twee delen. Eerst een meditatie waarin je vergankelijkheid van heel dichtbij bekijkt. In je eigen adem, je gedachten, de geluiden om je heen. Daarna een paar minuten schrijven.

Deel 1 – Twaalf minuten zitten

Zoek een rustige plek en ga zitten zoals je inmiddels gewend bent: voeten op de grond, rug recht maar niet stug, handen in je schoot of op je knieën. Sluit je ogen of laat ze half open. Zet een timer op twaalf minuten en begin met drie rustige ademhalingen om aan te komen.

Volg dan een tijdje je adem. Maar kijk vandaag naar iets wat je makkelijk over het hoofd ziet: dat elke inademing een keer ophoudt, en elke uitademing ook. Er is een moment waarop de inademing ophoudt en de uitademing nog niet is begonnen. Een klein keerpunt, telkens weer. Geen adem blijft doorgaan. Elke teug komt op, zwelt aan, ebt weg en maakt plaats voor de volgende. Observeer dit gedurende een paar minuten, zonder iets te sturen.

Breng daarna je aandacht naar de geluiden om je heen. Een auto in de verte, een vogel, het geruis in je huis. Merk hoe een geluid opkomt uit de stilte, er even is, en weer oplost. Je hoeft het niet te benoemen en niet te beoordelen. Zie alleen hoe geluiden komen en gaan, vanzelf, zonder dat jij er iets aan toevoegt.

En kijk, als je wilt, op dezelfde manier ook eens naar je eigen gedachten. Een gedachte komt op, lijkt belangrijk, en is even later weg. Je weet vaak niet eens meer waar hij over ging. Ook gedachten blijven niet. Ze trekken voorbij, net als de geluiden, net als de adem. Zoek dan, heel even, naar iets in je ervaring wat wél stilstaat. Iets wat nergens heen gaat, wat hetzelfde blijft van het ene ogenblik op het andere. Zoek goed. Waarschijnlijk vind je het niet. En merk wat dat met je doet. Schrikt het je af, of valt er juist iets stil?

Wanneer de timer afgaat, blijf dan nog een halve minuut zitten voor je je ogen opent.

Deel 2 – Vijf minuten schrijven

Pak pen en papier en beantwoord de volgende twee vragen.

  • Wat probeer je op dit moment in je leven vast te houden? Een situatie, een rol, een gevoel, een beeld van iemand of van jezelf? Noem één ding en wees zo eerlijk mogelijk.
  • Stel dat je dat ene ding mocht laten zijn wat het is: iets wat er nu is en op een dag voorbijgaat. Wat zou er veranderen in hoe je ermee omgaat? Word je banger of juist vrijer?

Schrijf in korte zinnen. Een paar regels per vraag is genoeg.

Eén zin meenemen

Neem deze zin mee je dag in:

Alles verandert, ook dit.

Betrap je jezelf vandaag op verzet — tegen iets wat omslaat, tegen iemand die anders is dan je had gehoopt, tegen een moment dat alweer voorbij is — lees de zin dan nog eens. En kijk of er iets loskomt wanneer je meebeweegt in plaats van je schrap te zetten.

E. Afsluiting

Vandaag heb je opgemerkt en ervaren dat alles in beweging is: je adem, je gedachten, de mensen om je heen en jijzelf. Niets blijft ooit hetzelfde, hoe graag je dat soms ook zou willen. Dat klinkt misschien als slecht nieuws, maar er zit in werkelijkheid een bijzonder soort schoonheid in. Zolang je hoopt dat een mooi moment blijft bestaan, kun je nooit helemaal in dat moment zijn. Want ergens van binnen weet je dat het eindigt, en je zet je daartegen schrap. Zodra je het laat zijn voor wat het is — tijdelijk — valt dat schrap zetten weg. En blijft het moment over. Dat lucht op. Juist omdat het voorbijgaat is het belangrijk.

Morgen zetten we een volgende stap. Want er zijn in de geschiedenis mensen geweest die in dat voorbijgaan zelfs schoonheid zijn gaan zien. Zij zaten schoonheid in het versletene, het onaffe, het onvolmaakte. In Japan kreeg dat een naam: wabi-sabi, de stille schoonheid van dingen waaraan je kunt zien dat de tijd sporen heeft achtergelaten. Zij vonden een gebarsten theekom bijvoorbeeld mooier dan een gave. We zoomen in op wat het betekent dat niets af is, en niets perfect.

Mindfulness cursus

Onze mindfulness cursus helpt je om werkelijk aanwezig te zijn in je eigen leven.

Je krijgt elke werkdag een link naar een lespagina met theorie en een korte, ervaringsgerichte oefening. Je kunt alle 60 lessen geheel zelfstandig tot je nemen.

Voor een overzicht van de hele cursus klik je op onderstaande button.

Naar de mindfulness cursus