Stoïcisme dag 48 – Overgave aan wat je niet kunt veranderen

WEEK 10 | INNERLIJKE VRIJHEID

Stoïcisme dag 48 | Woensdag – Overgave aan wat je niet kunt veranderen

“Verlang niet dat wat er gebeurt, gebeurt zoals jij het wilt. Wil dat het is zoals het is: dan zul je gelukkig zijn.”
— Epictetus, Enchiridion (hoofdstuk 8)

 

Gisteren oefende je het handelingsvoorbehoud: je handelt in overeenstemming met wie je bent en laat de uitkomst over aan wat er om je heen gebeurt. De boogschutter richt met alles wat hij heeft, maar wat de pijl onderweg tegenkomt is van de wereld, en niet van hem.

Vandaag gaan we nog weer een stap verder. Het loslaten van de uitkomst is één ding. Het leven zelf binnenlaten zoals het komt — inclusief wat je niet hebt gevraagd, inclusief wat pijn met je doet en wat blijvend anders is dan je had gehoopt — is nog iets heel anders. De stoïcijnen kenden daar een houding voor. De Romeinen die later hun werk lazen gaven die houding een Latijnse naam die is blijven hangen: amor fati, liefde voor het lot.

Doelstellingen van vandaag

Na vandaag:

  • Begrijp je het verschil tussen acceptatie (het dulden van wat er is) en amor fati (het werkelijk binnenlaten van het leven zoals het is).
  • Kun je de momenten herkennen waarop je energie besteedt aan innerlijk verzet tegen iets wat niet meer te veranderen is.
  • Heb je één concreet onderdeel van je lot benoemd en een eerste beweging gemaakt van verzet naar materiaal.

A. Het verschil tussen accepteren en omarmen

Als het leven tegenzit vallen veel mensen terug op één bepaalde houding: acceptatie. Je erkent dat iets is zoals het is, je stopt met ertegen vechten en je legt je erbij neer. Berusting. Je accepteert dat het is zoals het is. Dat is eigenlijk voor de meeste mensen al heel moeilijk. En toch is het niet waar de stoïcijnen op doelden.

Acceptatie heeft iets kils. Je berust in de situatie, maar van een afstand, het is alsof je zegt: goed dan, het is zo, ik zal me er niet meer tegen verzetten. Dat is een wapenstilstand met de realiteit, en geen vrede. Het verzet is onzichtbaar geworden, het is onder de oppervlakte komen te liggen, maar het is er nog. Je voelt het aan de energie die het je kost om vol te houden dat het je niet raakt. En ja, dat is ook gewoon menselijk.

De stoïcijnen wilden een stapje verder dan deze manier van accepteren. Zeg maar gerust een flinke stap. Hun inzet was om de werkelijkheid daadwerkelijk toe te laten. Dit is mijn leven, zeiden ze, en dit is het materiaal waarmee ik werk. De omstandigheden waren voor hen geen last om te dulden; ze was precies het terrein waarop hun oefening plaatsvond.

Marcus Aurelius schreef in zijn Overpeinzingen: “Universum, alles wat harmonieus is met jou, is harmonieus met mij. Niets komt voor mij te vroeg of te laat wat voor jou op tijd is. Alles is vrucht voor mij wat jouw seizoenen brengen; alles komt van jou, alles is in jou, alles keert naar jou terug” (Overpeinzingen, Boek 4, §23). Dat is instemming met het leven in zijn geheel, ook met de delen die je liever anders had gezien.

B. Een term van Nietzsche, een gedachte van de Stoa

De uitdrukking amor fati komt niet uit de klassieke stoïcijnse teksten. De stoïcijnen schreven in het Grieks, en het Latijn kwam pas met hun Romeinse erfgenamen. Het was de negentiende-eeuwse filosoof Friedrich Nietzsche die de term muntte en er de kern van zijn denken van maakte. Hij omschreef het als de bereidheid om niets anders te willen dan wat er is — verdragen wat moet, en er vervolgens van gaan houden.

Toch beschreven de stoïcijnen reeds deze houding, al noemden ze haar anders. Het verschil is subtiel maar belangrijk. Nietzsche dacht aan grootsheid en zelfoverstijging. De stoïcijnen dachten aan iets wat bescheidener was en tevens ook dieper ging: de vrede die ontstaat als je ophoudt met in discussie gaan met wat er al is.

Epictetus kon het weten. Hij leefde als slaaf onder omstandigheden die hij niet had gekozen en evenmin kon veranderen. Hij leerde zijn studenten waar vrijheid vandaan kwam: niet uit de kunst om de werkelijkheid naar je hand te zetten, maar uit de bereidheid om te willen wat er is. Dat klinkt misschien passief, maar hij bedoelde het in actieve zin: ophouden met wensen dat de dingen anders zijn dan ze zijn, zodat je energie weer vrijkomt voor wat je wél kan veranderen.

Marcus Aurelius kwam er in zijn Overpeinzingen steeds op terug. Wat je is opgelegd, daar moet je jezelf mee leren verstaan; en de mensen met wie je je lot deelt, behandel die met liefde (Overpeinzingen, Boek 6, §39). De werkelijkheid toelaten zoals zij is, zonder haar telkens te verdunnen met wensen over hoe ze had moeten zijn. Want dat heeft geen zin en is uitermate vermoeiend.

C. Materiaal, geen last

Amor fati klinkt als een passieve gedachte — aanvaarden wat er is, houden van je lot. En toch merk je iets vreemds zodra je het werkelijk gaat proberen. Je wordt er juist actiever van.

Daar is een eenvoudige verklaring voor. Zolang je je energie besteedt aan verzet tegen wat je niet kunt veranderen, houd je minder over voor wat je wél kunt doen. Zolang je je lot als vijand behandelt, leef je in een gevecht dat je niet kunt winnen. En dat is doodvermoeiend. Op het moment dat je dat gevecht staakt en het leven gaat zien als materiaal om mee te werken, komt er ruimte vrij. Ruimte om echt iets te doen.

Marcus Aurelius vatte het samen met een beeld dat blijft hangen: een laaiend vuur produceert vlammen en geeft alles wat erin wordt gegooid helderheid, ook van wat eigenlijk had moeten doven. Obstakels, tegenwind, verlies, beperking; het stoïcijnse antwoord is om ze te gebruiken als brandstof.

Denk aan iemand die na twintig jaar zijn baan verliest. Door je ertegen te verzetten zeg je eigenlijk: dit had niet mogen gebeuren, ik ben bedrogen, het systeem heeft gefaald. Door amor fati te beoefenen verandert er iets essentieels in je benadering: dit is er nu, wat kan ik hiermee? En in die vraag ontstaat bewegingsruimte die het verzet nooit had geboden. De ruimte om te ontdekken wat er achter die baan lag dat óók van waarde is, en wat er nu mogelijk wordt dat tot vorige week ondenkbaar was.

Merk op hoe actief amor fata dus eigenlijk is.

Daarbij past één kanttekening. Amor fati houdt niet in dat alles wat op je af komt ook goed is; dat zou een leugen zijn. Door amor fati ga je inzien dat je oordeel ‘het had niet zo mogen zijn’ je vasthoudt in een gesprek met de werkelijkheid dat diezelfde werkelijkheid allang niet meer voert. Zij is al verder. Jij bent nog aan het argumenteren.

Hier komt de beweging die we deze week maken samen. In les 46 ontdekte je dat angst informatie is, een aanwijzing naar wat je waardevol vindt. In les 47 leerde je totaal te handelen terwijl je tegelijkertijd de uitkomst loslaat. Vandaag gaat het over het lot zelf: niet alleen wat vóór je ligt, maar ook wat al áchter je ligt. Het bereik groeit, de beweging blijft dezelfde. Stoppen met argumenteren, beginnen met werken met (het materiaal) wat er is.

D. Stoïcijnse oefening – Wat ik niet heb gevraagd

Neem 15 minuten de tijd. Pak pen en papier.

Stap 1 – Noteer wat er al is

Schrijf één ding op uit je leven dat je niet hebt gevraagd en niet zou hebben gekozen, maar dat er is en dat blijft. Het kan groot zijn of klein. Een beperking, een verlies, een omstandigheid, een eigenschap van jezelf of van iemand anders, een beslissing die niet meer ongedaan te maken is.

Schrijf het op in één simpele feitelijke zin, zonder oordeel.

Stap 2 – Merk het verzet op

Schrijf eronder: hoe klinkt het innerlijk verzet ertegen? Wat zegt de stem die vindt dat het anders had moeten zijn? Geef die stem de ruimte om te spreken, maar schrijf het op alsof je haar van buitenaf hoort.

Bijvoorbeeld: ‘Dit had niet mogen gebeuren.’ ‘Ik had dit niet verdiend.’ ‘Als dit anders was, zou ik …’

Kijk daarna naar wat je hebt opgeschreven. Hoe lang draag je dit verzet al mee? En wat kost het je?

Stap 3 – Stel de vraag van het materiaal

Stel jezelf nu deze vraag:

Als dit het materiaal is waarmee ik werk — wat kan ik dan hiermee doen?

Schrijf alles op wat opkomt, hoe klein ook. Het ultieme antwoord hoef je niet te vinden. Waar het om gaat is de beweging: van verzet naar mogelijkheden.

Stap 4 – Eén zin van instemming

Formuleer ten slotte één zin waarin je beschrijft wat dit onderdeel van je lot je, misschien zonder het te willen, heeft gegeven. Schrijf het eerlijk op, realiseert je dat het niet als troost is bedoeld.

Bijvoorbeeld: ‘Dit verlies heeft me dichter bij mezelf gebracht.’ Of: ‘Deze beperking heeft me geleerd wat werkelijk belangrijk is.’ Of, als je daar nog niet bent: ‘Ik weet nog niet wat dit me geeft, maar ik stop vandaag met ertegen vechten.’

Die laatste zin is al genoeg.

E. Afsluiting

Amor fati is de houding van iemand die wél voelt en tóch voor instemming kiest. De pijn blijft, de tegenvaller blijft, de beperking blijft — ze zijn onderdeel geworden van het enige leven dat er is, en van het enige leven waarmee je nog iets kunt.

Epictetus leerde zijn studenten iets dat hij aan den lijve had ondervonden. Vrijheid ontstaat op het moment dat je ophoudt te leven alsof het leven jou iets verschuldigd is wat het je niet heeft gegeven. Hierdoor word je lichter. De omstandigheden zijn niet veranderd. Jij bent gestopt ze als vijand te zien. En dat verandert alles.

Morgen draaien we deze beweging om en keren we ons naar binnen. Vandaag heb je geoefend met ja zeggen tegen wat het leven jou heeft aangedaan. Morgen gaat het over wat jij zélf hebt gedaan, of hebt nagelaten. Over de momenten die je wilde kunnen terugdraaien en niet (meer) kunt. Over spijt, en over hoe je eerlijk terugkijkt zonder vast te komen zitten in wat voorbij is.

Stoïcisme cursus

Onze stoïcisme cursus helpt je om stevig in het leven te staan en innerlijke rust te vinden.

Je krijgt elke werkdag een link naar een lespagina met theorie en een korte, ervaringsgerichte oefening. Je kunt alle 60 lessen geheel zelfstandig tot je nemen.

Voor een overzicht van de hele cursus klik je op onderstaande button.

Naar de Stoïcisme cursus